Souterrain en half verdiepte kelder

Wat is een souterrain#

Een souterrain is een verdieping die voor een deel onder het maaiveld ligt en voor een deel erboven. De vloer ligt meestal een tot anderhalve meter onder straatniveau, het plafond een meter of meer erboven. Daardoor passen er gewone ramen in de gevel, net boven de stoep of de tuin. Het woord komt uit het Frans en betekent letterlijk onder de grond, maar in de praktijk is het juist de half verdiepte variant.

Je ziet souterrains vooral in herenhuizen en grachtenpanden uit de negentiende eeuw, in Amsterdam, Den Haag, Haarlem, Utrecht en Leiden. Daar was het souterrain de keuken en het personeelsverblijf, met de bel-etage (de verhoogde begane grond) erboven. In veel van die panden is het souterrain later een aparte woning, een berging of een laag en vochtig deel van het huis geworden.

Bij nieuwere woningen komt het souterrain terug als ontwerpkeuze. Op een hellend perceel of bij een woning met een verhoogde begane grond ontstaat vanzelf een half verdiepte laag. Ook bij een aanbouw kun je kiezen voor een souterrain in plaats van een volledige kelder.

Verschil met een volledige kelder#

Het verschil zit in de hoogte van de vloer ten opzichte van het maaiveld en in het daglicht dat daaruit volgt.

Een souterrain is prettiger om in te verblijven en meestal goedkoper om te bouwen, omdat je minder diep graaft. Daar staat tegenover dat de begane grond omhoog moet, of al hoog ligt. Bij een bestaande woning met de begane grond op straatniveau kun je niet zomaar een souterrain maken. Dan graaf je uit tot een volledige kelder. Bij nieuwbouw of een aanbouw heb je de keuze.

Daglicht in een souterrain#

Daglicht is het grootste voordeel van een souterrain. De ramen zitten boven het maaiveld, dus er valt direct licht naar binnen en je hebt uitzicht, al is het op voeten van voorbijgangers. Een paar praktische punten:

• Raamhoogte. Hoe hoger de bovenkant van het raam boven de grond, hoe meer licht. Een raam waarvan de bovenkant een meter boven de stoep zit geeft aanzienlijk meer licht dan een raam dat net boven het maaiveld uitkomt.
• Belemmeringen. Een hoge stoeprand, een hek, een buurpand of een boom beperkt het licht. Bij de daglichtberekening volgens NEN 2057 wordt die belemmering meegewogen.
• Verlaagde tuin of entree. Verlaag je de tuin of de entree aan de voorkant, dan krijg je grotere ramen en soms een deur naar buiten. Dit is in oude herenhuizen de gangbare manier om het souterrain op te waarderen.
• Lichte afwerking. Lichte vloeren en wanden, spiegels en een open trap naar de bel-etage maken het verschil tussen een donker souterrain en een prettige verdieping.

Als je het souterrain als verblijfsruimte wilt gebruiken, moet het aan de daglichteisen van het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) voldoen. Bij een verbouwing gelden in beginsel de eisen voor bestaande bouw of het rechtens verkregen niveau, maar de gemeente kan bij een functiewijziging strenger kijken. Laat dit vroeg uitzoeken. Meer op de pagina over daglicht en ventilatie.

Wanneer mag je een souterrain uitgraven#

De zoekterm “souterrain uitgraven” gaat meestal over een van twee situaties: een bestaand souterrain dat te laag is en verdiept moet worden, of een hoge kruipruimte die tot souterrain wordt uitgegraven. In beide gevallen gelden drie toetsen.

Het omgevingsplan van de gemeente#

Het omgevingsplan (de opvolger van het bestemmingsplan) bepaalt wat je op je perceel mag bouwen en gebruiken. Sommige gemeenten staan ondergronds bouwen toe tenzij het expliciet verboden is, andere stellen regels aan diepte, oppervlak en grondwater. Amsterdam heeft een eigen kelderbeleid vanwege het grondwater. Bij een beschermd stadsgezicht of een monument komt daar een extra toets bij. Een verdieping van een bestaand souterrain binnen de bestaande gevels is meestal eenvoudiger te vergunnen dan een nieuwe kelder.

De constructie#

Bij het verdiepen graaf je onder de bestaande fundering. Bij een fundering op staal moet die fundering worden ondervangen. Bij houten palen moet je zeker weten dat de paalkoppen niet droog komen te staan. Een constructeur beoordeelt dit en de gemeente toetst de berekening bij de vergunningaanvraag. Zie de pagina over fundering.

Het grondwater#

Een souterrain ligt vaak net boven of net onder de grondwaterstand. Zodra je verdiept, kom je eronder. Dan heb je een waterdichte vloer en wanden nodig en meestal tijdelijke bemaling tijdens de bouw. Die bemaling moet je melden bij het waterschap of ervoor een vergunning aanvragen. Zie grondwater.

Vrijwel altijd heb je een omgevingsvergunning nodig: voor de bouwactiviteit vanwege de constructieve ingreep, en vaak ook voor de omgevingsplanactiviteit vanwege de verandering van het gebruik. De vergunningpagina legt het verschil uit.

Souterrain in een bestaand pand opwaarderen#

In veel herenhuizen is het souterrain de minst gebruikte verdieping: laag, vochtig en koud. Opwaarderen bestaat meestal uit vier onderdelen:

1. Verdiepen. De vloer gaat 30 tot 80 centimeter omlaag, zodat de vrije hoogte op 2,4 tot 2,6 meter of meer komt. Bij nieuwbouw is 2,6 meter de norm voor een verblijfsruimte. Bij verbouwing mag het lager, maar onder 2,4 meter voelt het al snel als een kelder.
2. Waterdicht maken. Een nieuwe betonvloer, injecteren of een waterdichte laag tegen de wanden, en een goede detaillering bij de aansluiting van vloer en wand.
3. Isoleren en ventileren. Een souterrain zonder ventilatie wordt vochtig. Mechanische ventilatie en isolatie van vloer en wanden zijn geen luxe maar voorwaarde.
4. Daglicht vergroten. Grotere ramen, een verlaagde voortuin of een koekoek aan de achterkant.

De kosten van zo’n opwaardering lopen sterk uiteen. Alleen verdiepen en waterdicht maken valt vaak in de bandbreedte van kruipruimte verdiepen. Zodra de fundering ondervangen moet worden, schuif je op naar de prijzen van een kelder onder een bestaande woning. Op de kostenpagina vind je de bandbreedtes per situatie.

Souterrain bij nieuwbouw of aanbouw#

Bouw je nieuw of bouw je aan, dan is een souterrain een bewuste ontwerpkeuze. Je legt de begane grond ongeveer een meter hoger dan het maaiveld en wint daarmee een half verdiepte laag met gewone ramen. Dat kost een trap bij de voordeur en een hogere gevel, maar het levert een lichte verdieping op zonder koekoeken. Bij een aanbouw aan de achterkant kun je het souterrain laten uitkomen op een verlaagd terras, wat het verschil met een gewone woonlaag bijna wegneemt.

Een souterrain bij nieuwbouw moet volledig aan de nieuwbouweisen van het Bbl voldoen: vrije hoogte, daglicht, ventilatie en isolatie. Dat is geen belemmering, maar wel iets om vanaf de eerste schets mee te nemen.

Wil je weten of een souterrain of een volledige kelder beter bij je woning past, doe dan de Kelderscan. Die kijkt naar je woningtype, bouwjaar en regio en geeft een eerste indicatie.